Dijital Sözlüklerde Çok Anlamlılık Kapsamında Sözcüklerin Anlamsal Dağılımına Dönük Bir Değerlendirme
Anahtar Kelimeler:
anlam, anlam dağılımı, çok anlamlılık, dijital sözlükÖzet
İletişimin vazgeçilmez unsuru olan dil, karmaşık ve çok yönlü anlam derinliği taşıyan sözcüklerden oluşmaktadır. Bir sözcüğün temel anlamından kopmadan, anlamsal genişleme yoluyla yan, mecaz ve temel anlamlar kazanmasına çok anlamlılık adı verilmektedir. Bu durum, yalnızca rastlantısal ses veya yazım benzerliğine dayanan eş adlılıktan farklıdır çünkü çok anlamlılıkta temel ve bilişsel anlama dayalı mantıksal hiyerarşi ve derinlik bulunmaktadır. Bu araştırmada söz konusu özellikler düşünülerek dijital sözlüklerin bu anlamsal hiyerarşiyi ne ölçüde yansıttığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Araştırmanın evrenini, tarihsel derinliği bakımından Divanû Lugâti’t Türk’te yer alan ve günümüze çeşitli yollarla ulaşan 20 isim ve fiil oluşturmaktadır. Sözcükler, Türk Dil Kurumu (TDK) Güncel Sözlük, İlhan Ayverdi Kubbealtı Lugatı ve Dil Derneği Ara Bul Sözlüğü adlı dijital sözlükler üzerinden içerik analizi yoluyla çözümlenmiştir. Bulgulara göre “çıkmak, tutmak, geçmek” gibi temel eylemlerin isimlere kıyasla daha fazla çok anlamlılık potansiyeli gösterdiği görülmüştür. Örneğin, “çıkmak” fiilinde 71 farklı anlam değişikliği tespit edilmiştir. Bu anlamsal değişimin büyük oranda yan ve mecaz anlamlardan beslendiği anlaşılmıştır. Sözlükler arası karşılaştırmalarda, Kubbealtı Lugatı’nın tarihsel ve edebî bağlamı örnek çeşitliliği açısından daha iyi yansıttığı fark edilmiştir. TDK Türkçe Güncel Sözlük ve Dil Derneği Sözlüklerinin ise benzer bir tasnif anlayışı sergilediği görülse de TDK Türkçe Güncel Sözlük’ün dijital platformda madde başı düzenlemelerini daha net bir şekilde verdiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, sözcüklerin kullanım sıklığı da dikkate alındığında temel, yan, terim ve mecaz anlamlar arasındaki ilişkilerin dijital sözlüklerde ayrıntılı biçimde sunulmasının sözcüklerin anlamsal derinliğinin anlaşılmasına önemli katkı sağladığı görülmektedir. Sözlük bilimi açısından ise dijital derlem ve sözlük hazırlayıcılarının çok anlamlılık ölçütlerini daha fazla dikkate almaları önerilmektedir.
Referanslar
Akalın, Ş. H. (2010a). Sözcük bilimi ve sözlükçülük. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 98(698), 162-169.
Akalın, Ş. H. (2010b). Sözlüğün tarihi, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, 699, 268-279.
Aksan, D. (2009). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim. Türk Dil Kurumu.
Aksan, D. (2021). Anlambilim: Anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Bilgi.
Aslan, E. (2025). Çevrim içi sözlüklerde çok sözcüklü ifadelere erişim: Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlüğü örneği. Turcology Research, 84, 522-538. https://doi.org/10.62425/turcology.1637857
Ayverdi, İ. (Mart, 2026). Kubbealtı Lugatı. Erişim tarihi: 20 Mart 2026, http://www.lugatim.com
Bağcı, H. (2011). İlköğretim 8. sınıf öğrencilerinin noktalama işaretleri ile yazım kurallarını uygulayabilme düzeyi. Turkish Studies - International Periodical for The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(1), 672-684.
Cohen, L., Manion, L., & Morisson, K. (2007). Research methods in education. (6th ed.). Routledge.
Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (Çev. Ed. M. Bütün ve S. B. Demir). Siyasal.
Crystal, D. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell Publishers.
Dil Derneği. (Şubat, 2026). Ara bul. Erişim tarihi: 18 Şubat 2026, http://www.dildernegi.org.tr/
Erkınay Tamtamış, H. K. (2022). Çok anlamlılıktan eş adlılığa doğru tarihsel bir yolculuk [A historical travel from polysemy to homonym]. Folklor/Edebiyat, 28(109), 115–136. https://doi.org/10.22559/folklor.1787
Ezzy, D. (2002). Qualitative Analysis: Practice and Innovation. Routledge.
Fuentes Morán, M. T. (2023). The concept of lexicographic condensation: A review of and perspectives on digital lexicography. Lexikos, 33. https://doi.org/10.5788/33-1-1824
Fuertes Olivera, P. A., & Bergenholtz, H. (Ed.). (2011). E-Lexicography: The internet, digital initiatives and lexicography. Continuum.
Granger, S., & Paquot, M. (Ed.). (2012). Electronic lexicography. Oxford University.
Gülensoy, T. (2014). Türk Dil Kurumu’nun “Türkçe Sözlük”ünü yeniden gözden geçirmek. Dil Araştırmaları, (14), 235-243.
Günay, V. D. (2007). Sözcükbilime giriş. Multilingual.
Karadağ, Ö. (2011). İlköğretim Türkçe sözlüklerinin hazırlanmasında temel ölçütler. Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 30, 193-207.
Kâşgarlı Mahmud. (2020). Dîvânu Lugâti't-Türk: Giriş - metin - çeviri - notlar – dizin. (A. B. Ercilasun ve Z. Akkoyunlu, Çev. ve Haz.). Türk Dil Kurumu.
Klosa Kückelhaus, A., & Tiberius, C. (2024). The lexicographic process revisited. International Journal of Lexicography, 38(1), 1–12. https://doi.org/10.1093/ijl/ecae016
Lakoff, G., & Johnson, M. (2015). Metaforlar: Hayat, Anlam ve Dil (Çev. G. Y. Demir). İthaki.
Lewandowska Tomaszczyk, B. (2007). The Oxford handbook of cognitive linguistics. D. Geeraerts, H. Cuyckens (Ed.), Polysemy, Prototypes and Radial Categories. (s.139-169). Oxford University.
Maden, S., & Maden, A. (2018). Türkçe öğretmeni adaylarının elektronik sözlük ve yazım kılavuzu kullanma alışkanlıkları. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 377-396. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/article/378338
Melanlıoğlu, D. (2013). Ortaokul öğrencilerinin sözlük kullanma alışkanlıkları: nitel bir araştırma. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 2(2), 266-284.
Merriam, S. B. (2018). Nitel araştırma: Desen ve uygulama için bir rehber (Selahattin Turan Çev. Ed.). Nobel.
Tarhan, O. (2025). Türkçe sözlüklerde eş veya yakın anlamlı sözcüklerle tanımlama. Disiplinler Arası Dil Araştırmaları, 1(1), 435-445. https://doi.org/10.48147/dada.1732571
Taylor, A. & Chan, A. (1994). Pocket electronic dictionaries and their use. 6th EURALEX International Congress on Lexicography in Amsterdam, Netherlands. http://www.euralex.org/elx_proceedings/Euralex1994/67_Euralex_Andrew%20Taylor%20and%20Adelaide%20Chan%20%20Pocket%20Electronic%20Dictionaries%20and%20their%20Use.pdf
Taylor, J. R. (2003). Linguistic categorization. Oxford University.
Türk Dil Kurumu. (Şubat, 2026). Güncel Türkçe Sözlük. Erişim tarihi: 18 Şubat 2026, https://sozluk.gov.tr
Ullmann, S. (1977) Semantics: An Introduction to the Science of Meanings. Oxford-Basil-Blackwell, 157-1580.
Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Sedat Burak ÇÖRTEN
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
