Dilsel Ödünçlemeden Çeviriselliğe: Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Şıpsevdi’sinde Fransızca Unsurlar

Özet

Bu makale, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Şıpsevdi romanındaki Fransızca unsurları, yabancı kelime kullanımıyla sınırlı bir dilsel olgu olarak değil, çevirisellik bağlamında işleyen kültürel ve toplumsal göstergeler olarak ele almaktadır. Çalışmanın kuramsal çerçevesini, Piotr Blumczynski’nin çeviriyi dar anlamda dillerarası aktarımın ötesine taşıyan çevirisellik yaklaşımı oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, romandaki Fransızca unsurlar Batılılık göstergelerini Osmanlı sosyokültürel bağlamına taşıyan, yeniden bağlamlandıran ve kimi durumlarda ironik biçimde dönüştüren çevirisel yapılar olarak değerlendirilmiştir. Araştırmada niteliksel metin çözümleme yöntemi benimsenmiş; romanda yer alan Fransızca kelime, ifade gibi bütün söz varlığı unsurları ve söyleyiş biçimleri yakın okuma tekniğiyle incelenmiştir. İnceleme sonucunda bu unsurların dört temel düzlemde işlediği görülmüştür: gündelik hayatın maddi kültürünü dönüştürme, alafranga kimlik ve statü iddiasını görünür kılma, metin içinde çeviri, açıklama ve karşılık arayışı ile bozulma ve yanlış anlama yoluyla hicivsel yeniden anlamlandırma. Bulgular, Fransızca unsurların romanda salt sözlüksel ödünçlemeler olmadığını; mutfak, sofra, kıyafet, görgü, hitabet, beden, tüketim ve kültürel sermaye gibi alanlarda işlev gören çevirisel yapılar olarak kurulduğunu göstermektedir. Sonuç olarak Şıpsevdi romanı,  Fransızcayı yalnızca yabancı bir dil gibi kullanan bir eser değil; Fransızca üzerinden modernleşme, alafrangalık, statü, taklit ve anlam kayması meselelerini görünür kılan çok katmanlı bir roman olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle çalışma, romanın çeviribilimsel bir bakış açısıyla yeniden yorumlanmasına imkân tanımaktadır.